1. Dịch tễ

–  Tỷ lệ mắc: Ung thư phổi là một trong những loại ung thư phổ biến nhất trên toàn cầu. Năm 2022, ung thư phổi đứng hàng đầu với khoảng 2,5 triệu ca mắc mới, chiếm ~12% tổng số ca ung thư mới trên thế giới. (Để so sánh, ung thư vú đứng thứ hai ~2,3 triệu ca).

–  Tử vong: Ung thư phổi là nguyên nhân tử vong do ung thư hàng đầu. Ước tính năm 2022 có khoảng 1,8 triệu người tử vong vì ung thư phổi, tương đương gần 1/5 (18–19%) tổng số ca tử vong do ung thư trên toàn thế giới.

–  Xu hướng: Ở nhiều nước phát triển, tỷ lệ mắc ung thư phổi (đặc biệt ở nam giới) đã giảm dần trong vài thập kỷ nhờ giảm tỷ lệ hút thuốc lá. Ngược lại, ở nữ giới và tại các nước đang phát triển, tỷ lệ ung thư phổi có xu hướng tăng lên do phụ nữ bắt đầu hút thuốc muộn hơn nhưng đang gia tăng thói quen này. Nhìn chung, ung thư phổi vẫn là gánh nặng lớn trên toàn cầu, đặc biệt tại châu Á nơi tình trạng hút thuốc lá còn rất phổ biến.

2. Biểu hiện lâm sàng 

– Bị ho kéo dài không khỏi. Ho kéo dài nhiều tuần, không thuyên giảm dù đã điều trị.

– Thường xuyên:Có cảm giác khó thở, thở ngắn, Đôi khi ho có có đờm lẫn  máu.

– Bị đau ngực. Đau tức ngực âm ỉ hoặc dữ dội, tăng khi ho hoặc hít sâu.

– Ở giai đoạn tiến triển Sau một thời gian ủ bệnh, người bệnh có thể bị gầy sút, mệt mỏi, khàn giọng, khó nuốt, thở khò khè, đau xương, thậm chí bị một số trường hợp xuất hiện tràn dịch màng phổi.

3. Dịch tế bệnh lý 

– Ung thư phổi xảy ra khi các tế bào Phổi mất kiểm soát là một khối mô bất thường, phát triển quá mức và không hài hòa xâm lấn với những tổ chức bình thường kế cận. Nhiều nghiên cứu cho thấy nguyên nhân tác động gây nên bệnh ung thư phổi gắn với môi trường, chế độ ăn uống, thói quen hút thuốc lá, điều kiện lao động, nhiễm độc nước, không khí và nếp sống thiếu vệ sinh… Đặc biệt khi có nhiều yếu tố phối hợp với nhau, nguy cơ mắc bệnh càng tăng.

– Thuốc lá, thuốc lào: Ung thư phổi được gây ra bởi nhiều nguyên nhân và yếu tố nguy cơ, trong đó 80-90% ung thư phổi có liên quan đến thuốc lá, thuốc lào. Khoảng 80–90% ca ung thư phổi liên quan trực tiếp đến hút thuốc lá hoặc thuốc lào.

– Tia xạ: Những người đã từng tiếp xúc, phơi nhiễm phóng xạ thì làm tăng có nguy cơ mắc ung thư phổi hơn những người chưa từng tiếp xúc.

– Yếu tố môi trường nghề nghiệp: Các yếu tố môi trường nghề nghiệp như amiang, radon, kim loại (asen, crom, niken), bức xạ ion hoá và hydrocarbon thơm đa vòng cũng làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi.

– Bệnh xơ phổi: Một số nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ ung thư phổi tăng khoảng 7 lần ở những người bệnh xơ phổi. và dường như không phụ thuuộc vào việc hút thuốc.

– Nhiễm HIV: Tỷ lệ mắc ung thư phổi ở những người bệnh nhiễm HIV tăng so với những người bệnh không bị nhiễm.

– Yếu tố di truyền: Yếu tố di truyền có thể ảnh hưởng đến cả nguy cơ và tiên lượng bệnh ung thư phổi. Mặc dù yếu tố di truyền của ung thư phổi vẫn đang được nghiên cứu.

– Lạm dụng rượu, bia: Những người uống rượu, kèm theo hút thuốc có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổi.

– Chế độ ăn uống: Chế độ ăn uống có các chất chống oxy hoá, rau cải, phytoestrogen có thể làm giảm nguy cơ ung thư phổi, nhưng chưa được chứng minh rõ ràng.

– Sàng lọc và phát hiện sớm có vai trò quyết định hiệu quả điều trị ung thư phổi Việc phát hiện sớm có ý nghĩa quyết định hiệu quả điều trị, trong ở giai đoạn đầu, hầu hết trường hợp mắc ung thư phổi đều không có triệu chứng điển hình nên rất khó nhận biết, dễ gây nhầm lẫn với một số bệnh lý đường hô hấp khác, dẫn đến việc điều trị không đúng phương pháp. Cho tới khi một số triệu chứng bộc lộ rõ rệt như ho dai dẳng, ho ra máu, khó thở, đau tức ngực… thì phát hiện bệnh đã ở giai đoạn muộn, việc điều trị trở nên khó khăn hơn.

4. Chế độ dinh dưỡng cho bệnh nhân ung thư phổi

– Quá trình điều trị ung thư sẽ dẫn đến những thay đổi về vị giác, cảm giác thèm ăn, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến biến động cân nặng của cơ thể, cũng như tổng trạng sức khỏe. Chế độ ăn uống trong thời gian này là cực kỳ quan trọng, để cơ thể người bệnh có thể tiếp nhận các phương pháp điều trị ung thư được hiệu quả. Một chế độ ăn hợp lý, sẽ giúp duy trì cân nặng, cải thiện chất lượng sống đáng kể của người bệnh ung thư.

– Protein thực vật: Ung thư phổi nên ăn Ưu tiên các protein có nguồn gốc thực vật từ đậu, quả hạch và các loại hạt.Chúng không chỉ cung cấp loại đạm thuần khiết, mà còn  – vừa cung cấp dưỡng chất, vừa giàu hàm lượng lớn vitamin và khoáng chất. Đạm thực vật có trong các loại đậu, quả hạch và các loại hạt.

– Ưu tiên thịt trắng từ động vật: Bên cạnh đó, nếu lựa chọn của bạn là protein động vật thì hãy chọn các loại thịt trắng như thịt gà, cá. Bởi các loại thịt đỏ dễ tồn đọng các chất và hormon tăng trưởng. Nên chọn thịt trắng như gà, cá thay vì thịt đỏ để giảm gánh nặng chuyển hoá cho cơ thể.

– Chất béo lành mạnh: Dùng dầu oliu, dầu hạt dẻ, dầu óc chó – nguồn omega-3, omega-6 giúp chống viêm và tốt cho tim mạch.Chất béo lành mạnh là những chất béo dạng không bão hòa đơn, không bão hòa đa. Đây đều là các loại chất béo có lợi cho sức khỏe. Có thể kể như dầu oliu, dầu hạt dẻ, dầu quả óc chó… Chúng đều chứa nhiều axit béo omega. Các chất này có tác dụng kháng viêm, cải thiện sức khỏe tim mạch.

– Carbs tốt cho sức khỏe: Khi chọn tinh bột Carbohydrate, hãy ưu tiên chọn những thực phẩm được chế biến một cách tối thiểu như lúa mì nguyên cám, yến mạch… Những loại thực phẩm làm từ nguyên liệu kể trên có nhiều chất xơ hòa tan, giúp cảm giác no lâu, duy trì hệ khuẩn đường ruột tốt.

– Chất xơ hòa cũng thúc đẩy quá trình sản xuất axit béo chuỗi ngắn, từ đó hỗ trợ mọi thứ từ trao đổi chất đến việc sửa chữa các tế bào.

– Các vitamin và khoáng chất giúp cho quá trình hoạt động của enzym được tối ưu hóa. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường chức năng miễn dịch của cơ thể, giảm tình trạng viêm.

– Chú trọng bổ sung vitamin D là chất có khuynh hướng bị thiếu hụt nhiều nhất trong quá trình điều trị bệnh ung thư bằng xạ và hóa trị. Các thực phẩm chứa nhiều vitamin D cũng được khuyến cáo, chúng có trong các loại sữa, bơ, nước cam, sữa chua và một số loại ngũ cốc.

– Bổ sung thực phẩm kháng viêm tự nhiên cho cơ thể: Các loại nước chè xanh tươi, hoa quả giúp kháng viêm tự nhiên cho cơ thể như thơm, dâu tây, quả việt quất, quả mâm xôi, dâu đen, quả mọng chứa lượng lớn những chất chống oxy hóa gọi là anthocyanins, có tác dụng chống viêm tự nhiên cho cơ thể. Giúp ích cho quá trình cơ thể kháng lại với mầm bệnh.

– Quả việt quất có thể kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư, cải thiện khả năng ghi nhớ và sự tập trung của não bộ bị suy giảm, do tác động của quá trình trị liệu.

– Cam là nguồn cung cấp vitamin C dồi dào, giúp tăng hấp thụ sắt, tăng cường hệ miễn dịch, kiềm hãm sự phát triển của tế bào ung thư.

– Chuối chứa pectin, chất giúp làm giảm tiêu chảy và đã được nghiên cứu chứng minh là chống lại ung thư ruột kết.

– Bưởi giàu chất chống oxy hóa như lycopene, có khả năng chống ung thư, giúp giảm một số tác dụng phụ của thuốc điều trị ung thư. Chất này còn được chứng minh là làm tăng lưu lượng máu đến não, làm dịu não sau hóa trị.

– Khi đang thực hiện các phương pháp điều trị ung thư phổi, người bệnh không nên tiêu thụ những thực phẩm cay nóng, nhiều chất béo. Vì sẽ làm nghiêm trọng hơn các triệu chứng do liệu pháp điều trị gây nên như buồn nôn, tiêu chảy, nôn mửa hoặc chán ăn,… Hạn chế đồ ăn cay, nhiều dầu mỡ vì dễ làm nặng thêm buồn nôn, tiêu chảy hoặc chán ăn do tác dụng phụ điều trị.

5. Chế độ sinh hoạt 

Hướng dẫn người nhà người chăm sóc có thể hỗ trợ cần hỗ trợ người bệnh trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, đặc biệt là đối với những người không thể tự chăm sóc bản thân. Người chăm sóc hãy chú ý đến vệ sinh cá nhân sạch sẽ và hỗ trợ hút dịch đờm.

Ngoài ra, phòng ở của người bệnh cần được giữ sạch sẽ, thoáng khí và có đủ ánh sáng. Khuyến khích người bệnh ngồi dậy, vận động nhẹ nhàng và hít thở không khí trong lành để tạo cảm giác thoải mái. Điều này giúp người bệnh tránh việc nằm nhiều, gây ảnh hưởng không tốt cho sức khỏe và tình trạng bệnh, đồng thời giúp cải thiện tinh thần cho người bệnh.

6. Các lưu ý khi theo dõi, chăm sóc

6.1. Giảm đau

– Tạo môi trường yên tĩnh, thoải mái; hỗ trợ thuốc giảm đau, thuốc an thần khi có chỉ định.

– Tạo không gian thoải mái cho người bệnh được nghỉ ngơi.

– Cải thiện giấc ngủ cho người bệnh.

– Hỗ trợ người bệnh khi làm các thủ thuật tại bệnh viện.

– Hỗ trợ người bệnh thực hiện thủ thuật theo chỉ định của bác sĩ về thuốc an thần, thuốc giảm đau, thuốc điều trị khối u.

6.2. Giảm khó thở

– Người bệnh cần được kê cao đầu để tránh sự tích tụ dịch ở phần trên của cơ thể do tĩnh mạch chủ trên chèn ép.

– Vỗ rung lồng ngực và dẫn lưu tư thế và khuyến khích người bệnh uống nhiều nước giúp làm sạch dịch ứ đọng ở phế quản.

– Hỗ trợ và hướng dẫn người bệnh dùng thuốc kháng sinh, thuốc long đờm, theo y lệnh của bác sĩ.

– Hướng dẫn người bệnh ung thư phổi tập thở sâu sẽ giúp làm tăng cường sự giãn nở cơ hoành để người bệnh thở dễ dàng.

– Trường hợp người bệnh bị khó thở do tràn dịch màng phổi thì tốt nhất hãy báo cho bác sĩ và chuẩn bị dụng cụ phụ để chọc tháo dịch.

– Theo dõi nhịp thở, khạc đờm, tình trạng ho và lượng dịch chọc hút từ màng phổi…

6.3. Cải thiện về dinh dưỡng

– Giải thích cho người bệnh với người nhà người chăm sóc nắm được tầm quan trọng của chế độ dinh dưỡng đối với diễn biến bệnh của người bệnh theo từng giai đoạn điều trị.

– Cho người bệnh bổ sung đủ chất về đạm, nên chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày để ăn đủ calo từ các thực phẩm: sữa, trứng, thịt, tôm, cá… Tùy vào khẩu vị mỗi người nên thay đổi cho phù hợp.

– Với người bệnh không ăn được thì phải được ăn bằng sonde và truyền dịch nuôi dưỡng.

– Theo dõi cân nặng và khẩu phần ăn của người bệnh.

6.4. Chăm sóc về tinh thần

– Người nhà luôn luôn túc trực, ở bên cạnh người bệnh để động viên, an ủi. tạo thêm sự yên tâm tin tưởng, lạc quan. Ngoài ra cần phải chuẩn bị về mặt tư tưởng để người bệnh có thể đối mặt với diễn biến xấu của bệnh.

– Luôn lắng nghe ý kiến và đáp ứng nguyện vọng chia sẽ cùng người bệnh của họ.

– Hạn chế yếu tố gây Stress căng thẳng cho người bệnh.

– Theo dõi diễn biến về tinh thần, tình cảm để chăm sóc kịp thời.

6.5. Giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường hô hấp

– Thực hiện y lệnh của bác sĩ để làm sạch đường thở và dùng kháng sinh để chống nhiễm khuẩn.

– Theo dõi nhiệt độ, số lượng bạch cầu, màu sắc đờm, tần số thở, mạch, huyết áp với người bệnh.

7. Dự phòng biến chứng 

Dự phòng biến chứng ung thư phổi bao gồm nhiều biện pháp nhằm giảm nguy cơ tiến triển và hạn chế các tác động nghiêm trọng của bệnh. Dưới đây là một số cách tiếp cận quan trọng:

7.1. Phòng ngừa tiên phát ban đầu (Tránh mắc bệnh ngay từ đầu):

– Bỏ thuốc lá: Đây là yếu tố nguy cơ hàng đầu của ung thư phổi. Ngừng hút thuốc giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và ngăn chặn biến chứng.

– Tránh tiếp xúc với chất độc hại: Hạn chế tiếp xúc với amiăng, radon, khói bụi công nghiệp, khói bếp than…

– Duy trì lối sống lành mạnh: Ăn nhiều rau xanh, trái cây, tập thể dục thường xuyên và duy trì cân nặng hợp lý để tăng cường hệ miễn dịch.

7.2. Phát hiện sớm để ngăn biến chứng:

– Tầm soát ung thư phổi: Người có nguy cơ cao (trên 50 tuổi, hút thuốc lá lâu năm) nên kiểm tra bằng chụp CT liều thấp định kỳ để phát hiện sớm.

– Khám sức khỏe định kỳ: Kiểm tra sức khỏe giúp phát hiện sớm những bất thường ở phổi.

7.3. Quản lý và điều trị để tránh biến chứng nặng:

– Điều trị theo phác đồ: Tuân thủ điều trị (phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, liệu pháp miễn dịch…) giúp kiểm soát bệnh và ngăn ngừa di căn.

– Kiểm soát nhiễm trùng phổi: Người bệnh dễ bị viêm phổi, cần tiêm vắc-xin phòng cúm, phế cầu và duy trì vệ sinh đường hô hấp.

– Giảm nguy cơ huyết khối tĩnh mạch sâu: Ung thư phổi làm tăng nguy cơ đông máu, cần vận động nhẹ nhàng và có thể dùng thuốc chống đông nếu bác sĩ chỉ định.

– Chăm sóc giảm nhẹ: Kiểm soát đau, khó thở, mệt mỏi để cải thiện chất lượng sống cho người bệnh giai đoạn muộn.

7.4. Hỗ trợ tâm lý và dinh dưỡng:

– Giảm căng thẳng, lo âu: Thiền, yoga, tâm lý trị liệu giúp người bệnh ổn định tinh thần.

– Dinh dưỡng hợp lý: Chế độ ăn giàu protein, vitamin giúp tăng cường sức đề kháng và duy trì thể trạng tốt.