Vi chất dinh dưỡng là các chất cần thiết cho cơ thể với hàm lượng rất nhỏ nhưng có vai trò đặc biệt quan trọng đối với tăng trưởng, phát triển trí tuệ và chức năng miễn dịch của trẻ em. Trong những năm đầu đời, nhu cầu vi chất tăng cao do tốc độ phát triển nhanh của cơ thể, trong khi khả năng dự trữ còn hạn chế. Vì vậy, trẻ em là nhóm đối tượng có nguy cơ cao thiếu vi chất dinh dưỡng nếu khẩu phần ăn không đầy đủ và hợp lý.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, thiếu vi chất dinh dưỡng, đặc biệt là kẽm, sắt, canxi và một số vitamin, vẫn là một trong những vấn đề dinh dưỡng phổ biến nhất ở trẻ em tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Tình trạng này thường diễn tiến âm thầm, khó phát hiện sớm nhưng có thể để lại hậu quả lâu dài đối với sức khỏe và chất lượng cuộc sống của trẻ.

1. Thiếu kẽm

Kẽm là vi chất tham gia vào quá trình phân chia tế bào, tổng hợp protein, hoạt động của hệ miễn dịch và điều hòa cảm giác ngon miệng. Ở trẻ em, kẽm giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng chiều cao và khả năng chống đỡ với các bệnh nhiễm trùng.

Khi khẩu phần ăn không cung cấp đủ kẽm trong thời gian dài, trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện sau:

• Chậm tăng trưởng thể chất.
• Biếng ăn, ăn kém ngon miệng.
• Tăng tần suất mắc các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là tiêu chảy và viêm đường hô hấp.
• Thời gian hồi phục bệnh kéo dài.

Nguồn kẽm trong khẩu phần ăn chủ yếu đến từ thực phẩm nguồn động vật như thịt, cá, trứng, hải sản; ngoài ra còn có trong một số thực phẩm nguồn thực vật như đậu đỗ và các loại hạt, tuy nhiên khả năng hấp thu thường thấp hơn.

2. Thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt

Sắt là thành phần không thể thiếu trong cấu trúc hemoglobin – protein vận chuyển oxy trong máu. Thiếu sắt dẫn đến giảm khả năng cung cấp oxy cho các mô và cơ quan, trong đó hệ thần kinh trung ương là cơ quan chịu ảnh hưởng sớm và rõ rệt.

Thiếu sắt kéo dài ở trẻ em có thể gây:

• Thiếu máu, biểu hiện bằng da xanh, niêm mạc nhợt
• Trẻ mệt mỏi, giảm khả năng vận động
• Giảm tập trung, ảnh hưởng đến khả năng học tập
• Suy giảm miễn dịch

Sắt trong khẩu phần ăn có nguồn gốc từ thực phẩm động vật (thịt đỏ, gan, cá) và thực phẩm thực vật (rau xanh, đậu đỗ). Sắt từ nguồn động vật có khả năng hấp thu cao hơn; đồng thời, việc kết hợp vitamin C trong bữa ăn giúp cải thiện hấp thu sắt từ thực phẩm.

3. Thiếu canxi và vitamin D

Canxi là thành phần cấu tạo chính của xương và răng, trong khi vitamin D có vai trò hỗ trợ hấp thu và chuyển hóa canxi trong cơ thể. Sự thiếu hụt một hoặc cả hai vi chất này trong giai đoạn phát triển có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành và phát triển hệ xương của trẻ.

Hậu quả của thiếu canxi và vitamin D ở trẻ em bao gồm:

• Còi xương, chậm mọc răng
• Biến dạng xương
• Ảnh hưởng đến chiều cao khi trưởng thành

Nguồn cung cấp canxi chủ yếu là sữa và các chế phẩm từ sữa, cá nhỏ ăn cả xương, tôm, cua và một số loại rau xanh. Vitamin D có thể được cung cấp qua thực phẩm và tổng hợp qua da khi trẻ được tiếp xúc ánh nắng mặt trời hợp lý.

4. Thiếu một số vitamin thường gặp

Ngoài các khoáng chất, thiếu vitamin cũng là vấn đề thường gặp ở trẻ em. Trong đó, vitamin A và vitamin nhóm B đóng vai trò quan trọng đối với thị lực, miễn dịch và chuyển hóa năng lượng.

Thiếu vitamin A làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng và các rối loạn về mắt. Thiếu vitamin nhóm B có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh, gây chán ăn, mệt mỏi và rối loạn chuyển hóa. Nguồn vitamin phong phú nhất đến từ chế độ ăn đa dạng, bao gồm gan, trứng, sữa, rau xanh đậm và quả chín.

5. Can thiệp dinh dưỡng

Can thiệp dinh dưỡng là biện pháp nền tảng và bền vững trong phòng ngừa thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em. Các giải pháp cần được thực hiện đồng bộ, bao gồm:

• Đảm bảo chế độ ăn đa dạng, cân đối và phù hợp lứa tuổi
• Tăng cường sử dụng thực phẩm giàu vi chất trong khẩu phần hằng ngày
• Theo dõi tăng trưởng định kỳ để phát hiện sớm trẻ có nguy cơ
• Bổ sung vi chất theo chỉ định chuyên môn khi cần thiết

Thiếu vi chất dinh dưỡng ở trẻ em là vấn đề y tế cộng đồng có ý nghĩa lâu dài. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời thông qua dinh dưỡng hợp lý không chỉ giúp cải thiện tình trạng sức khỏe trước mắt mà còn góp phần nâng cao tầm vóc và trí tuệ của thế hệ tương lai.