Trung tâm Bệnh nhiệt đới là một đơn vị thuộc Bệnh viện Hữu nghị đa khoa Nghệ An. Tại đây, nhiều người bệnh nặng, người có bệnh nhiễm trùng hoặc cần chăm sóc hô hấp đặc biệt đang được điều trị nội trú. Trong nhóm này, người bệnh thở qua canuyn mở khí quản là nhóm cần được theo dõi rất sát vì dễ gặp các biến chứng đường hô hấp, trong đó có viêm phổi bệnh viện. Về chuyên môn, viêm phổi bệnh viện là tình trạng viêm phổi xuất hiện từ 48 giờ sau nhập viện trở lên, không có sẵn trước khi người bệnh vào viện. Bệnh thường nặng hơn viêm phổi mắc ngoài cộng đồng vì người bệnh vốn đã yếu, đồng thời vi khuẩn trong môi trường bệnh viện có thể khó điều trị hơn.

Mở khí quản là thủ thuật tạo một đường thở qua cổ vào khí quản và đặt ống/canuyn để giúp người bệnh thở hoặc hút đờm dễ hơn. Tuy nhiên, khi thở qua canuyn mở khí quản, luồng không khí không đi qua mũi và họng như bình thường, nên mất đi một phần chức năng tự nhiên của đường hô hấp là lọc, làm ấm và làm ẩm không khí. Hậu quả là đờm dãi có thể trở nên đặc hơn, khó khạc ra hơn, dễ bít tắc và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng. Nói cách khác, chính đặc điểm của mở khí quản khiến người bệnh cần được chăm sóc hô hấp kỹ hơn người bình thường.

Ngoài yếu tố mở khí quản, nhiều người bệnh nội trú còn có thêm các nguy cơ khác như nằm lâu, ho yếu, nuốt kém, suy giảm sức đề kháng, hoặc có tình trạng hít sặc dịch tiết, thức ăn, nước uống vào đường thở. Nhiều trường hợp viêm phổi bệnh viện xảy ra khi vi khuẩn từ miệng họng hoặc dịch tiết đi xuống phổi. Vì vậy, ở người bệnh thở qua canuyn mở khí quản, nếu chăm sóc không đúng hoặc phát hiện muộn, bệnh có thể diễn tiến nhanh, gây suy hô hấp, kéo dài thời gian nằm viện và tăng chi phí điều trị.

Gia đình cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sớm của viêm phổi bệnh viện. Những dấu hiệu thường gặp gồm: sốt hoặc rét run; ho nhiều hơn; khó thở, thở nhanh, thở gắng sức; mệt hơn, tím môi hoặc giảm oxy máu; đau ngực khi thở hay ho; người bệnh lú lẫn hoặc lơ mơ hơn, nhất là ở người cao tuổi. Riêng ở người bệnh có canuyn mở khí quản, cần chú ý thêm nếu lượng đờm tăng lên, đờm đổi màu vàng, xanh, nâu, có mùi hôi hoặc nghe tiếng đờm “lọc xọc” trong ống. Khi có các dấu hiệu này, người nhà phải báo ngay cho nhân viên y tế, không nên chờ tự đỡ.

Khi nghi ngờ viêm phổi bệnh viện, bác sĩ sẽ thăm khám, đánh giá hô hấp, chụp X-quang phổi hoặc làm các xét nghiệm cần thiết. Trong nhiều trường hợp, bệnh viện sẽ lấy mẫu đờm hoặc dịch hút khí quản để tìm căn nguyên gây bệnh, từ đó lựa chọn kháng sinh phù hợp. Điều trị thường cần bắt đầu sớm khi đã có chẩn đoán hoặc nghi ngờ rõ ràng; đồng thời người bệnh có thể cần hỗ trợ oxy, hút đờm, làm ẩm đường thở, chăm sóc răng miệng và theo dõi sát. Gia đình tuyệt đối không tự ý mua thuốc, đổi thuốc hoặc ngừng kháng sinh sớm vì dùng kháng sinh không đúng có thể gây tác dụng phụ và làm tăng kháng thuốc.

Để phòng bệnh, sự phối hợp của gia đình và người chăm sóc là rất quan trọng:

– Trước hết, hãy luôn vệ sinh tay sạch trước và sau khi chạm vào người bệnh, canuyn, dây oxy, máy hút đờm hoặc đồ dùng quanh giường bệnh. CDC cũng nhấn mạnh rằng người bệnh và người thân hoàn toàn có thể nhắc nhân viên y tế và người thăm bệnh rửa tay trước khi chăm sóc. Đây là biện pháp đơn giản nhưng rất hiệu quả để ngăn vi khuẩn lây lan trong bệnh viện.

– Thứ hai, cần chú ý chăm sóc răng miệng hằng ngày cho người bệnh theo hướng dẫn của điều dưỡng. Nhiều bằng chứng cho thấy chăm sóc miệng đúng cách là biện pháp chi phí thấp nhưng có thể làm giảm viêm phổi bệnh viện, nhất là ở người nằm viện lâu ngày. Miệng sạch sẽ giúp giảm lượng vi khuẩn ở khoang miệng và họng, từ đó giảm nguy cơ vi khuẩn đi xuống phổi. Với người bệnh mở khí quản, đây là việc rất quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ.

– Thứ ba, cần chăm sóc canuyn mở khí quản đúng kỹ thuật và đúng hướng dẫn. Không tự ý tháo canuyn, thay băng, hút đờm sâu hoặc bơm rửa khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Hút đờm có tác dụng làm sạch đường thở, nhưng phải thực hiện đúng chỉ định và đúng cách để tránh tổn thương niêm mạc hoặc đẩy vi khuẩn đi sâu hơn. Người bệnh mở khí quản cũng cần được đảm bảo làm ẩm đường thở, uống hay truyền dịch theo chỉ định để đờm không quá đặc, vì đờm đặc rất dễ gây tắc ống và tăng nguy cơ nhiễm trùng.

– Thứ tư, khi cho người bệnh ăn uống, gia đình cần tuân thủ đúng hướng dẫn của bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên viên phục hồi chức năng/ngôn ngữ trị liệu nếu có rối loạn nuốt. Cần cho người bệnh ở tư thế phù hợp, ăn chậm, lượng vừa phải, và báo ngay khi thấy ho sặc, sặc nước, thở khò khè, giọng ướt hoặc khó thở sau ăn. Thức ăn, nước uống hay nước bọt đi “nhầm đường” vào phổi có thể gây viêm phổi hít hoặc làm nặng thêm viêm phổi bệnh viện.

Một điều rất quan trọng nữa là người nhà không nên quá lo lắng nhưng cũng không được chủ quan. Viêm phổi bệnh viện ở người bệnh thở qua canuyn mở khí quản có thể phòng ngừa và phát hiện sớm nếu gia đình hiểu đúng, phối hợp tốt với nhân viên y tế và tuân thủ hướng dẫn chăm sóc. Hãy nhớ những điểm cốt lõi: tay sạch – miệng sạch – canuyn sạch đúng cách – ăn uống an toàn – báo ngay khi có dấu hiệu bất thường. Sự đồng hành của gia đình chính là một phần quan trọng giúp người bệnh hồi phục nhanh hơn, giảm biến chứng và sớm trở về với cuộc sống thường ngày.