1. Sinh lý

Hormon cận giáp (Parathyroid Hormon – PTH) là một hormon peptid được các tế bào chính của tuyến cận giáp sản xuất. PTH đóng vai trò chính trong duy trì nồng độ canxi và phospho trong cơ thể. Tình trạng cân bằng này được thực hiện bằng cách kiểm soát nồng độ canxi ion hoá trong máu và các dịch cơ thể thông qua tăng sản xuất 1,25 dihydroxy vitamin D của thận, kích thích ruột tăng hấp thu canxi, tăng huy động canxi và phospho từ xương (do làm tăng hoạt tính của huỷ cốt bào) và ống thận tăng tái hấp thu canxi và bài tiết phospho (giảm thanh thải canxi của thận). Nồng độ trong máu của hormon này phản ánh hoạt động chức năng của tuyến cận giáp. Nồng độ canxi ion hoá trong máu ức chế tình trạng chế tiết PTH.

2. Mục đích và chỉ định xét nghiệm

– Giúp cho chẩn đoán tình trạng rối loạn chức năng tuyến cận giáp (chẩn đoán phân biệt cường chức năng và suy chức năng cận giáp).

– Xét nghiệm được chỉ định để đánh giá các người bệnh có nồng độ canxi máu cao bất thường và để theo dõi các tình trạng bệnh lý có thể có tác động tới nồng độ canxi máu.

3. Cách lấy bệnh phẩm

– Xét nghiệm được thực hiện trên huyết tương.

– Người bệnh được yêu cầu nhịn ăn 8 – 10 giờ trước khi lấy máu xét nghiệm.

– Nồng độ PTH thay đổi trong ngày, nồng độ đỉnh xảy ra vào khoảng 2 giờ sáng.

– Mẫu bệnh phẩm thường được lấy vào khoảng 8 – 10 giờ sáng để tách biệt tối đa giữa giá trị bình thường và người có tình trạng cường cận giáp tiên phát nhẹ.

4. Giá trị bình thường: 10 – 60 pg/mL hay 10 – 60 ng/L/

5. Tăng nồng độ PTH

Các nguyên nhân chính thường gặp là:

– Cường cận giáp tiên phát và thứ phát.

– Giả suy cận giáp (pseudohypoparathyroidism).

– Giảm hấp thu canxi.

– Suy thận mạn.

– Sản xuất PTH lạc chỗ.

– Giảm canxi máu.

– Phụ nữ đang trong thời gian cho con bú.

– Phụ nữ có thai.

– Tăng thải canxi trong nước tiểu do thận (renal hypercalciuria).

– Còi xương.

– Ung thư biểu mô tế bào vẩy của phổi.

– Thiếu hụt vitamin D, tình trạng phụ thuộc vitamin D bẩm sinh type 1 và 2.

– Ung thư biểu mô tuyến giáp thể tuỷ có tính gia đình.

6. Giảm nồng độ PTH

Các nguyên nhân chính thường gặp là:

– Suy cận giáp tự miễn.

– Bệnh nhiễm độc giáp (bệnh Basedow).

– Tăng canxi máu không do nguyên nhân cận giáp và không có tình trạng suy thận.

– Hội chứng nhiễm kiềm do uống sữa.

– Sau cắt tuyến cận giáp.

– Ngộ độc vitamin A và D.

– Giảm magie máu.

– Giảm canxi máu thoáng qua ở trẻ sơ sinh.

7. Lợi ích của xét nghiệm định lượng nồng độ PTH

– Xét nghiệm rất hữu ích để chẩn đoán các tình trạng cường chức năng và suy chức năng tuyến cận giáp, nhất là khi tiến hành đồng thời các xét nghiệm đánh giá chuyển hoá phospho – canxi và chức năng thận (creatinin máu).

– Các tình trạng tăng canxi máu do ung thư rất hạn hữu có đi kèm với tăng nồng độ PTH máu.

– Xét nghiệm rất nhạy để phát hiện tình trạng ức chế PTH bởi 1,25-dihydroxyvitamin D, vì vậy được sử dụng để theo dõi trong quá trình điều trị suy thận mạn.

– Thử nghiệm định lượng PTH trước mổ và 10 – 20 phút sau mổ tuyến cận giáp để đánh giá mức độ thành công của phẫu thuật: Giảm 50 – 75% nồng độ PTH, chỉ dẫn cắt bỏ thành công u tế bào biểu mô cận giáp.

8. Các hướng dẫn thực hành và cảnh báo lâm sàng

– Không nên đánh giá đơn độc nồng độ PTH:

+ Do PTH có tác động tới cả nồng độ canxi và phospho, vì vậy thường cần đánh giá nồng độ của cả hai ion này.

+ Do chức năng thận có thể có tác động tới nồng độ PTH, nên cũng cần theo dõi nồng độ creatinin huyết thanh.

Tóm lại, cần định lượng nồng độ canxi, phospho huyết thanh và nồng độ PTH trong huyết tương ở tất cả các người bệnh bị bệnh thận mạn tính có mức lọc cầu thận < 60mL/min/1,73m².

– Khi có tăng nồng độ PTH và canxi huyết thanh, người bệnh có nguy cơ bị các tình trạng bệnh lý như:

+ Sỏi thận do tăng canxi niệu.

+ Loãng xương do mất canxi của xương.

+ Suy thận.

+ Tăng huyết áp.

Tài liệu tham khảo: Các xét nghiệm thường quy áp dụng trong thực hành lâm sàng – Nhà xuất bản Y học.