Say nắng là tình trạng cơ thể dưới tác động liên tục của ánh nắng mặt trời làm rối loạn trung tâm điều nhiệt cùng với hiện tượng mất nước cấp. Say nóng là tình trạng mất nước toàn thể kèm theo rối loạn điều hoà thân nhiệt, rối loạn vận mạch mà bản chất là do trung tâm điều hòa thân nhiệt không thích ứng với điều kiện thời tiết xung quanh. Cả hai tình trạng là hiện tượng thường gặp trong mùa hè, đặc biệt điều kiện thời tiết của Việt Nam với đặc điểm nắng nóng kéo dài hiện nay.

1. Nhận biết tình trạng say nắng, say nóng

Cả say nóng và say nắng đều có đặc điểm chung là dẫn đến tình trạng tăng thân nhiệt. Khi thân nhiệt tăng sẽ dẫn tới tăng quá trình đào thải mồ hôi làm cơ thể mất một lượng nước lớn, hiện tượng này nếu không được bù kịp thời sẽ dẫn tới hậu quả giảm khối lượng tuần hoàn gây trụy tim mạch, rối loạn chất điện giải nặng có thể gây tử vong.

Một yếu tố nguy cơ nữa khi nhiệt độ cơ thể tăng cao sẽ gây rối loạn hoạt động chức năng của rất nhiều cơ quan như tim mạch, hô hấp, thần kinh…

Các biểu hiện của say nắng, say nóng có thể tùy theo mức độ tăng thân nhiệt và thời gian. Có thể từ những biểu hiện nhẹ ban đầu là tăng nhịp tim, tăng nhịp thở, hồi hộp trống ngực rồi đến trạng thái mệt mỏi, hoa mắt chóng mặt, nhức đầu, tay chân rã rời, kích thích nhẹ, khó thở tăng dần, chuột rút… và cuối cùng là ngất, hôn mê, trụy tim mạch, tử vong.

2. Sơ cứu và xử trí khi có hiện tượng say nắng, say nóng

Trước 1 tình trạng nghi ngờ say nắng, say nóng cần nhanh chóng liên hệ vận chuyển bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất. Trong khi chờ vận chuyển cần tiến hành sơ cứu bệnh nhân theo các nguyên tắc sau:

– Nhanh chóng đưa bệnh nhân tới môi trường có điều hòa nhiệt độ, hoặc tới một khu vực râm mát và cởi bỏ bất cứ quần áo nào không cần thiết.

–   Làm mát: làm mát ngay tức thì bằng quạt và làm ướt da bệnh nhân bằng khăn ướt hoặc vòi nước. Có thể áp túi nước đá vào nách, bẹn, cổ và lưng bệnh nhân (do các khu vực này nhiều mạch máu gần da nên làm lạnh chúng giúp hạ nhiệt độ nhanh chóng). Hoặc nhúng bệnh nhân vào vòi hoa sen hoặc bồn tắm có nước mát, hoặc bồn tắm nước đá

3. Dinh dưỡng phòng ngừa say nắng, say nóng

Trong điều kiện thời tiết nắng nóng, chế độ ăn uống đóng vai trò quan trọng giúp cơ thể điều hoà thân nhiệt và duy trì sức khoẻ. Việc lựa chọn thực phẩm phù hợp không chỉ giúp giải nhiệt hiệu quả mà kết hợp với chế độ sinh hoạt, lao động hợp lí đóng vai trò quan trọng trong việc phòng chống say nóng, say nắng.

Các nguyên tắc dinh dưỡng quan trọng nên lưu ý:

– Uống đủ nước: uống đủ 2 – 3 lít nước mỗi ngày đặc biệt tăng lên khi trời nắng nóng hoặc phải lao động nặng dưới ánh nắng mặt trời gay gắt. Thường xuyên uống nước dù chưa cảm thấy khát. Có thể ống nước có pha một chút muối hoặc uống dung dịch oresol, nước trái cây, tránh xa nước ngọt có ga, đồ uống năng lượng.

– Bổ sung vào bữa ăn các loại thức ăn mát, rau củ quả chứa nhiều kali, có tính giải nhiệt như: rau đay, mồng tơi, rau má, bí đao, cà chua…

– Nên ăn nhiều hoa quả trong mùa hè. Vitamin và khoáng chất có nhiều trong các loại hoa quả giúp tăng sức đề kháng, cải thiện sức khoẻ, phòng chống say nắng, say nóng. Ưu tiên chọn các loại trái cây mọng nước như bưởi, cam, dưa hấu…

– Cần ăn vừa đủ protein, tránh ăn quá nhiều đạm làm cơ thể tăng chuyển hoá, tăng thân nhiệt, cần nhiều nước để đào thải sản phẩm chuyển hoá của protein. Trong điều kiện nắng nóng, cơ thể thiếu nước, ăn quá nhiều đạm có thể làm rối loạn điều hoà nhiệt.

– Hạn chế đồ uống có cồn vì rượu, bia làm cơ thể mất nước nhanh.

– Nên tránh caffeine, đồ uống nhiều đường: cà phê, nước ngọt có gas, trà đặc gây lợi tiểu và mất nước.

Ngoài chế độ dinh dưỡng, cần có chế độ sinh hoạt, làm việc phù hợp:

– Không làm việc, hoạt động quá lâu dưới thời tiết nắng nóng, oi bức, tránh các hoạt động thể lực quá sức.

– Khi hoạt động, là việc cần che chắn kĩ, trang bị bảo hộ đầy đủ, lựa chọn quần áo chất liệu thoáng mát, thấm hút mồ hôi tốt.

– Làm thoáng mát các môi trường làm việc, đặc biệt ở các công xưởng, hầm, lò…

– Khi vừa đi nắng về, đây là thời điểm cơ thể tiết ra nhiều mồ hôi, nhiệt cơ thể độ cao, nếu tắm ngay sẽ làm thay đổi thân nhiệt đột ngột, rất nguy hiểm, có thể dẫn đến đột quỵ.

– Không được để trẻ em hoặc bất kỳ ai trong xe hơi đỗ, tắt máy, trong thời tiết nắng nóng dù chỉ để trong thời gian ngắn, do nhiệt độ trong xe hơi có thể tăng hơn 11 độ C chỉ trong 10 phút.