Trong những năm gần đây, các sản phẩm “ít đường”, “không đường” hay “zero sugar” ngày càng phổ biến. Từ nước giải khát, sữa chua, bánh kẹo đến các loại đường ăn kiêng dành cho người đái tháo đường, chất tạo ngọt thay thế đường đang được nhiều người lựa chọn với mong muốn kiểm soát cân nặng và bảo vệ sức khỏe.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích nhất định, các nghiên cứu gần đây cho thấy việc sử dụng chất tạo ngọt thay thế đường cần được nhìn nhận một cách thận trọng và khoa học hơn. Chúng không phải là “thủ phạm” gây hại cho sức khỏe, nhưng cũng không phải là giải pháp hoàn hảo có thể thay thế hoàn toàn một chế độ ăn lành mạnh.

1. Chất tạo ngọt thay thế đường là gì?

Chất tạo ngọt thay thế đường là các hợp chất có khả năng tạo vị ngọt nhưng cung cấp rất ít hoặc không cung cấp năng lượng cho cơ thể. Các chất thường gặp hiện nay bao gồm: Aspartame,  Sucralose, Saccharin,  Acesulfame-K, Stevia, Erythritol, Xylitol. Nhờ khả năng tạo vị ngọt mạnh hơn đường thông thường, các chất này được sử dụng với lượng rất nhỏ trong thực phẩm và đồ uống.

2. Những lợi ích đã được ghi nhận

Việc thay thế đường bằng các chất tạo ngọt có thể mang lại một số lợi ích trong những trường hợp phù hợp.

– Hỗ trợ giảm lượng đường tiêu thụ:  Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nên hạn chế lượng đường tự do trong khẩu phần ăn hằng ngày nhằm giảm nguy cơ thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm. Đối với những người có thói quen sử dụng nhiều nước ngọt, trà sữa hoặc đồ uống chứa đường, việc chuyển sang các sản phẩm ít đường hoặc không đường có thể giúp giảm đáng kể lượng đường nạp vào cơ thể.

– Hỗ trợ kiểm soát đường huyết: Phần lớn các chất tạo ngọt không làm tăng đường huyết sau ăn như đường thông thường. Vì vậy, chúng có thể là một lựa chọn thay thế phù hợp cho người đái tháo đường hoặc những người cần kiểm soát lượng carbohydrate trong khẩu phần.

– Có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng trong ngắn hạn: Khi được sử dụng để thay thế các thực phẩm và đồ uống chứa nhiều đường, chất tạo ngọt có thể giúp giảm lượng năng lượng đưa vào cơ thể. Điều này có thể hỗ trợ quá trình kiểm soát cân nặng ở một số đối tượng. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc vào tổng thể chế độ ăn và lối sống chứ không chỉ riêng việc sử dụng chất tạo ngọt.

3. Những vấn đề đang được nghiên cứu

Mặc dù nhiều chất tạo ngọt đã được các cơ quan quản lý thực phẩm trên thế giới đánh giá là an toàn khi sử dụng trong giới hạn cho phép, một số nghiên cứu gần đây cho thấy tác động của chúng đối với cơ thể có thể phức tạp hơn trước đây.

– Ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn và hành vi ăn uống: Vị ngọt là một tín hiệu quan trọng giúp cơ thể dự đoán nguồn năng lượng sắp được cung cấp. Một số nghiên cứu cho rằng khi não bộ cảm nhận vị ngọt nhưng không nhận được năng lượng tương ứng, cơ chế điều hòa cảm giác đói và no có thể bị ảnh hưởng ở một số người. Điều này có thể khiến người sử dụng tiếp tục tìm kiếm các thực phẩm ngọt hoặc có xu hướng ăn bù sau đó. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu hiện nay vẫn chưa hoàn toàn thống nhất và cần thêm bằng chứng để khẳng định chắc chắn.

– Tác động đến hệ vi sinh vật đường ruột: Hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe chuyển hóa và miễn dịch. Một số nghiên cứu cho thấy các chất tạo ngọt như saccharin, sucralose hoặc aspartame có thể làm thay đổi thành phần hệ vi sinh vật đường ruột ở một số đối tượng. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng cũng như ý nghĩa lâm sàng của những thay đổi này hiện vẫn đang được nghiên cứu thêm.

– Những dữ liệu mới về sức khỏe tim mạch: Gần đây, erythritol – một chất tạo ngọt được sử dụng khá phổ biến – đã thu hút sự chú ý khi một số nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên quan giữa nồng độ erythritol trong máu và nguy cơ huyết khối hoặc các biến cố tim mạch. Tuy nhiên, mối liên quan này chưa đủ để khẳng định erythritol là nguyên nhân trực tiếp gây ra các biến cố trên. Các chuyên gia cho rằng cần thêm nhiều nghiên cứu chất lượng cao trước khi đưa ra các khuyến cáo mạnh mẽ hơn.

4. Người tiêu dùng nên hiểu thế nào về thực phẩm “không đường”?

Một quan niệm khá phổ biến hiện nay là thực phẩm “không đường” đồng nghĩa với thực phẩm tốt cho sức khỏe. Thực tế không hoàn toàn như vậy. Nhiều sản phẩm “zero sugar” vẫn là thực phẩm chế biến sẵn, có thể chứa nhiều chất béo, natri hoặc năng lượng. Việc lựa chọn thực phẩm chỉ dựa vào tiêu chí “không đường” có thể khiến người tiêu dùng bỏ qua các yếu tố dinh dưỡng quan trọng khác. Do đó, thay vì chỉ quan tâm sản phẩm có chứa đường hay không, cần đánh giá tổng thể giá trị dinh dưỡng của thực phẩm.

5. Vậy có nên sử dụng chất tạo ngọt thay thế đường?

Theo các bằng chứng hiện nay, chất tạo ngọt có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ giúp giảm lượng đường tiêu thụ, đặc biệt ở những người đang có thói quen ăn quá ngọt hoặc sử dụng nhiều đồ uống có đường.

Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp thay thế hoàn toàn cho việc xây dựng chế độ ăn lành mạnh. Lạm dụng các sản phẩm “không đường” hoặc xem chúng như một lựa chọn hoàn toàn vô hại là điều không được khuyến khích.

6. Khuyến nghị dành cho cộng đồng

Để bảo vệ sức khỏe lâu dài, điều quan trọng không phải là thay thế hoàn toàn đường bằng chất tạo ngọt, mà là từng bước giảm sự phụ thuộc vào vị ngọt trong khẩu phần ăn. Người dân nên:

– Hạn chế đồ uống có đường và thực phẩm nhiều đường bổ sung.

– Ưu tiên nước lọc thay cho các loại đồ uống tạo vị ngọt.

– Tăng cường rau xanh, trái cây nguyên quả và thực phẩm ít chế biến.

– Đọc kỹ nhãn dinh dưỡng trước khi lựa chọn các sản phẩm “ít đường” hoặc “không đường”.

– Sử dụng chất tạo ngọt ở mức hợp lý, không lạm dụng.

Một chế độ ăn cân đối, đa dạng thực phẩm cùng lối sống lành mạnh vẫn là nền tảng quan trọng nhất để phòng ngừa bệnh tật và nâng cao sức khỏe.

Tài liệu tham khảo

1. https://www.who.int/news/item/15-05-2023-who-advises-not-to-use-non-sugar-sweeteners-for-weight-control-in-newly-released-guideline
2. https://www.who.int/publications/i/item/9789240073616