Thời gian là não bộ (Time is brain) – Vai trò sống còn của hình ảnh học trong cấp cứu đột quỵ.

1. Đột quỵ não – cấp cứu chạy đua với thời gian

Đột quỵ não (stroke) là tình trạng khởi phát đột ngột các dấu hiệu thần kinh khu trú do nguyên nhân mạch máu não, khiến tế bào thần kinh bị tổn thương không hồi phục nếu không được can thiệp kịp thời. Đây là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 3 và là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế trên toàn cầu. Khoảng 85% trường hợp là đột quỵ thiếu máu não cục bộ do tắc mạch máu não, phần còn lại là xuất huyết não.

Mỗi phút chậm trễ, khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh bị mất đi vĩnh viễn. Vì vậy, chẩn đoán hình ảnh nhanh và chính xác trong “thời gian vàng” quyết định trực tiếp đến khả năng hồi phục của người bệnh.

 Hai thể đột quỵ não trên phim cắt lớp vi tính CT sọ não: bên trái – đột quỵ xuất huyết và bên phải – đột quỵ thiếu máu não cục bộ.

2. Vì sao chọn CT chứ không phải MRI trong cấp cứu?

Theo khuyến cáo của Hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hội Đột quỵ Hoa Kỳ, bệnh nhân nghi ngờ đột quỵ cần được chụp hình ảnh não (CT hoặc MRI) trong vòng 25 phút kể từ khi nhập viện. Trên thực tế, CT vẫn là lựa chọn hàng đầu vì:

• Thời gian chụp rất nhanh (vài phút), phù hợp với cấp cứu.
• Sẵn có ở hầu hết các bệnh viện, kể cả tuyến cơ sở.
• Không chống chỉ định với bệnh nhân mang thiết bị kim loại, máy tạo nhịp (pacemaker) như MRI.
• Cho phép thực hiện đồng thời 2 kỹ thuật trong một lần chụp: CT không cản quang, CT mạch máu.

Mô phỏng hình ảnh chụp CT.

3. Hai “vũ khí” của CT trong chẩn đoán đột quỵ cấp

CT sọ não không cản quang (Non-Contrast CT – NCCT)

Đây là bước đầu tiên và bắt buộc, với hai mục tiêu quan trọng:

• Loại trừ xuất huyết não – yếu tố quyết định bệnh nhân có được dùng thuốc tiêu sợi huyết hay không.
• Tìm dấu hiệu nhồi máu não sớm: mờ ranh giới chất xám – chất trắng, xoá rãnh cuộn não, dấu hiệu tăng đậm độ động mạch não giữa.

Mức độ tổn thương được lượng giá khách quan bằng thang điểm ASPECTS (Alberta Stroke Program Early CT Score) – chia vùng cấp máu động mạch não giữa thành 10 vùng, điểm càng thấp (dưới 7) tương ứng tổn thương càng rộng, tiên lượng càng kém.

Dấu hiệu tăng đậm độ động mạch não giữa.

CT mạch máu não (CT Angiography – CTA)

Sau khi tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch, CTA giúp dựng hình hệ mạch máu não từ cung động mạch chủ đến các nhánh tận, phát hiện vị trí tắc mạch lớn – thông tin then chốt để quyết định bệnh nhân có chỉ định lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học hay không. CTA còn đánh giá tuần hoàn bàng hệ, yếu tố ảnh hưởng lớn đến tiên lượng.

4. Quy trình “báo động đỏ” đột quỵ tại bệnh viện

Khi có bệnh nhân nghi đột quỵ, các trung tâm đột quỵ kích hoạt quy trình “mã đột quỵ” (code stroke) với mục tiêu:

• Thời gian từ cửa đến kim (door-to-needle time): dưới 60 phút cho tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch.
• Thời gian từ cửa đến chọc mạch (door-to-puncture time): càng sớm càng tốt cho can thiệp lấy huyết khối.

Sự phối hợp nhịp nhàng giữa lâm sàng – hình ảnh học – can thiệp mạch là yếu tố quyết định thành công.

5. Dấu hiệu nhận biết sớm đột quỵ – Quy tắc FAST

• F (Face): Méo miệng, lệch mặt một bên.
• A (Arm): Yếu hoặc liệt tay/chân một bên.
• S (Speech): Nói khó, nói ngọng, không rõ lời.
• T (Time): Ghi nhớ thời gian khởi phát và gọi cấp cứu ngay lập tức.

CT không chỉ đơn thuần là công cụ “chụp ảnh não” mà là trung tâm điều phối quyết định điều trị trong đột quỵ cấp – từ loại trừ xuất huyết, xác định vị trí tắc mạch, đến phân định vùng não còn có thể cứu được. Việc rút ngắn thời gian từ lúc khởi phát triệu chứng đến khi có kết quả CT có ý nghĩa sống còn, đúng như câu nói kinh điển trong y học đột quỵ: “Time is brain” – Thời gian chính là não bộ.

Thấu hiểu điều đó, Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An đã đầu tư hệ thống máy chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner) đa dãy gồm 32, 64 và 128 dãy, trong đó nổi bật là hệ thống CT 128 lát cắt SOMATOM go.Top của Siemens Healthineers — thế hệ máy hiện đại tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ chẩn đoán. Với tốc độ quét chỉ 0,33 giây, hệ thống giúp rút ngắn tối đa thời gian chụp, cho hình ảnh độ phân giải cao phát hiện tổn thương chỉ vài milimét, hỗ trợ đội ngũ bác sĩ đưa ra chẩn đoán và quyết định điều trị nhanh chóng, chính xác ngay trong những phút đầu của “thời gian vàng”. Công nghệ chụp liều thấp còn giúp giảm liều tia X, an toàn hơn cho người bệnh cao tuổi và có bệnh nền.

Người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ nên đến ngay cơ sở y tế gần nhất có khả năng chụp CT cấp cứu để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời, tránh bỏ lỡ thời gian vàng quyết định khả năng hồi phục.

Thông tin chi tiết: bvnghean.vn | Hotline đặt lịch khám: 1900.8082 – 0886.234.222

Tài liệu tham khảo:

– AHA/ASA Guidelines for Early Management of Acute Ischemic Stroke.

– StatPearls – Stroke Imaging, National Library of Medicine (NIH).

– European Stroke Organisation (ESO) Guidelines 2023.