Viêm phổi là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây nhập viện và tử vong do bệnh nhiễm trùng, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính. Trong thực hành lâm sàng, điều trị viêm phổi thường tập trung vào kháng sinh, hỗ trợ hô hấp và kiểm soát biến chứng. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy dinh dưỡng là một thành tố quan trọng của điều trị, có ảnh hưởng trực tiếp đến đáp ứng miễn dịch, diễn tiến bệnh và khả năng hồi phục của người bệnh.

1. Viêm phổi và gánh nặng chuyển hóa

Viêm phổi là một tình trạng nhiễm trùng cấp tính kèm phản ứng viêm mạnh tại nhu mô phổi và toàn cơ thể. Quá trình này kích hoạt hàng loạt cytokine viêm, làm tăng tiêu hao năng lượng và thúc đẩy dị hóa protein. Đồng thời, người bệnh thường xuất hiện chán ăn, mệt mỏi, khó thở, ho nhiều hoặc đau ngực, dẫn đến lượng ăn vào giảm đáng kể. Sự mất cân đối giữa nhu cầu dinh dưỡng tăng cao và khả năng ăn uống giảm khiến người bệnh nhanh chóng rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng hoặc làm nặng thêm suy dinh dưỡng sẵn có.

Nhiều nghiên cứu cho thấy suy dinh dưỡng ở bệnh nhân viêm phổi liên quan chặt chẽ với tăng nguy cơ biến chứng, kéo dài thời gian nằm viện và tăng tỷ lệ tử vong. Do đó, can thiệp dinh dưỡng sớm và phù hợp là một phần không thể thiếu trong chăm sóc toàn diện bệnh nhân viêm phổi.

2. Nhu cầu năng lượng và protein trong viêm phổi

Trong bối cảnh nhiễm trùng cấp, cơ thể cần đủ năng lượng để duy trì các chức năng sống và đáp ứng miễn dịch, đồng thời cần protein để tổng hợp kháng thể, các protein pha cấp và tái tạo mô tổn thương. Theo các khuyến cáo quốc tế, nhu cầu dinh dưỡng ở bệnh nhân viêm phổi nhìn chung cao hơn người khỏe mạnh.

Trên lâm sàng, có thể áp dụng:

• Năng lượng khoảng 25 – 30 kcal/kg/ngày, điều chỉnh theo mức độ nặng và tình trạng nền.
• Protein khoảng 1,2 – 1,5 g/kg/ngày, nhằm hạn chế mất khối cơ và hỗ trợ đáp ứng miễn dịch.

Thiếu protein không chỉ làm suy yếu cơ hô hấp mà còn làm giảm khả năng chống nhiễm trùng, khiến bệnh kéo dài và khó hồi phục hơn.

3. Vai trò của vi chất dinh dưỡng

Ngoài năng lượng và protein, các vi chất dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng trong chức năng miễn dịch và quá trình hồi phục. Kẽm, selen, vitamin A, C và D tham gia vào điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa và bảo vệ hàng rào biểu mô đường hô hấp. Ở bệnh nhân viêm phổi, đặc biệt là người cao tuổi hoặc người ăn uống kém, nguy cơ thiếu vi chất là không nhỏ. Việc đảm bảo khẩu phần ăn đa dạng hoặc bổ sung vi chất khi cần thiết giúp hỗ trợ đáp ứng miễn dịch và cải thiện kết cục lâm sàng.

4. Chiến lược nuôi dưỡng trong thực hành lâm sàng

Một nguyên tắc quan trọng trong dinh dưỡng cho bệnh nhân viêm phổi là can thiệp sớm và phù hợp với khả năng dung nạp. Ở những bệnh nhân còn ăn uống được, nên ưu tiên chế độ ăn mềm, dễ tiêu, chia nhỏ bữa để giảm mệt khi ăn và hạn chế cảm giác khó thở. Tránh các bữa ăn quá no vì có thể làm chướng bụng, hạn chế cử động cơ hoành và làm nặng thêm khó thở.

Trong trường hợp bệnh nhân ăn uống kém, không đạt đủ nhu cầu dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng cao, cần cân nhắc sử dụng các chế phẩm dinh dưỡng đường uống giàu năng lượng và protein. Nếu đường miệng không đáp ứng hoặc không an toàn, nuôi ăn qua ống tiêu hóa nên được triển khai sớm để tránh suy dinh dưỡng tiến triển.

5. Cân bằng dịch và dinh dưỡng

Uống đủ nước giúp làm loãng đờm, hỗ trợ khạc đờm và cải thiện thông khí. Tuy nhiên, lượng dịch cần được cá thể hóa, đặc biệt ở bệnh nhân có kèm suy tim, suy thận hoặc nguy cơ quá tải dịch. Việc phối hợp giữa bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng giúp tối ưu hóa cân bằng dịch, vừa hỗ trợ hô hấp vừa tránh biến chứng.

Dinh dưỡng trong viêm phổi không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ mà là một yếu tố điều trị thực thụ, có ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch, diễn tiến bệnh và khả năng hồi phục của người bệnh. Can thiệp dinh dưỡng đúng, đủ và kịp thời giúp cải thiện sức đề kháng, giảm biến chứng, rút ngắn thời gian nằm viện và nâng cao hiệu quả điều trị. Việc tích hợp dinh dưỡng vào phác đồ điều trị viêm phổi là xu hướng tất yếu trong thực hành y học hiện đại, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên ngành lâm sàng và dinh dưỡng.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị viêm phổi mắc phải cộng đồng ở người lớn.
2. ESPEN. ESPEN guideline on clinical nutrition in acute and chronic diseases. Clinical Nutrition.
   https://www.espen.org/guidelines-home
3. ASPEN. Guidelines for nutrition support in acute illness. JPEN.
   https://aspenjournals.onlinelibrary.wiley.com