Đấu thầu là một trong những khâu quan trọng trong quản lý và sử dụng nguồn lực công, có ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện các dự án, hoạt động mua sắm và hiệu quả sử dụng ngân sách. Trong thực tế, nhu cầu đấu thầu ngày càng đa dạng, nhiều lĩnh vực có những đặc thù riêng, đặt ra yêu cầu hoàn thiện pháp luật theo hướng vừa bảo đảm chặt chẽ, minh bạch, vừa tạo điều kiện để Chủ đầu tư chủ động xử lý những tình huống phát sinh.

Một trong những định hướng đáng chú ý trong sửa đổi pháp luật về đấu thầu là tăng quyền chủ động cho Chủ đầu tư trong việc lựa chọn hình thức phù hợp với từng gói thầu. Theo định hướng của dự thảo Luật Đấu thầu (sửa đổi), thay vì áp dụng những điều kiện cứng đối với từng hình thức lựa chọn nhà thầu, chủ đầu tư sẽ có thêm quyền chủ động căn cứ vào tính chất, quy mô, yêu cầu tiến độ và điều kiện thực tế của từng gói thầu để lựa chọn phương thức phù hợp.

Sự thay đổi này xuất phát từ thực tiễn trong quá trình tổ chức đấu thầu. Mỗi gói thầu có đặc điểm và yêu cầu khác nhau, do đó việc lựa chọn hình thức phù hợp cần được xem xét trên nhiều yếu tố như mức độ cấp thiết, yêu cầu về tiến độ, tính chất kỹ thuật, mức độ phức tạp, khả năng cung ứng của thị trường và hiệu quả kinh tế. Trong khi đó, pháp luật khó có thể dự liệu đầy đủ mọi tình huống mới phát sinh. Việc quy định quá cụ thể đôi khi có thể làm giảm tính linh hoạt và kéo dài thời gian xử lý.

Tuy nhiên, trao thêm quyền cũng đồng nghĩa với yêu cầu cao hơn về trách nhiệm. Khi được chủ động lựa chọn hình thức đấu thầu, Chủ đầu tư cần bảo đảm quyết định của mình có căn cứ rõ ràng, phù hợp với mục tiêu của gói thầu và có thể giải trình. Đặc biệt, với những hình thức có tính đặc thù như chỉ định thầu, việc đánh giá đầy đủ nhu cầu, điều kiện thực tế và hiệu quả kinh tế càng cần được chú trọng để tránh nguy cơ lạm dụng.

Đây cũng là bài toán đặt ra giữa tính chủ động và tâm lý e ngại trách nhiệm. Nếu quy định quá chặt, người thực hiện có thể thiếu linh hoạt, dẫn đến tâm lý chờ đợi hoặc thận trọng quá mức. Nhưng nếu trao quyền mà thiếu tiêu chí, hướng dẫn và cơ chế kiểm soát phù hợp, nguy cơ áp dụng thiếu thống nhất cũng có thể xảy ra. Vì vậy, vấn đề không chỉ là trao quyền nhiều hay ít, mà là tạo ra một khuôn khổ đủ rõ để người có trách nhiệm có thể quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Trong lĩnh vực y tế, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi hoạt động đấu thầu gắn với thuốc, vật tư y tế, hóa chất, trang thiết bị và nhiều dịch vụ phục vụ trực tiếp cho công tác khám, chữa bệnh. Tính đặc thù về chuyên môn, yêu cầu bảo đảm nguồn cung liên tục và những biến động của thị trường khiến việc tổ chức mua sắm cần vừa tuân thủ quy định, vừa có khả năng thích ứng với thực tế. Một cơ chế phù hợp sẽ góp phần hạn chế tình trạng chậm trễ, đồng thời bảo đảm nguồn lực được sử dụng hiệu quả.

Để làm được điều đó, nâng cao năng lực của đội ngũ thực hiện đấu thầu là yêu cầu không thể tách rời. Người phụ trách cần nắm chắc quy định pháp luật, đồng thời có khả năng đánh giá nhu cầu, thị trường, tính khả thi của phương án và nhận diện rủi ro. Cùng với đó, các đơn vị cần xây dựng quy trình nội bộ rõ ràng, phân định trách nhiệm cụ thể và lưu trữ đầy đủ căn cứ của từng quyết định.

Một nội dung quan trọng khác là tăng cường hậu kiểm. Khi Chủ đầu tư được trao quyền tự chủ hơn, công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán cần được thực hiện theo hướng đánh giá toàn diện căn cứ, quy trình và hiệu quả của quyết định, thay vì chỉ đối chiếu máy móc với những trường hợp được quy định sẵn. Những quyết định được thực hiện đúng, có đầy đủ căn cứ cần được nhìn nhận phù hợp; ngược lại, các hành vi lợi dụng cơ chế để trục lợi, gây thất thoát, lãng phí phải được xử lý nghiêm.

Suy cho cùng, hiệu quả của đấu thầu không chỉ nằm ở việc hoàn thành một quy trình mà phải được thể hiện qua kết quả cuối cùng: lựa chọn được phương án phù hợp, bảo đảm chất lượng, tiến độ, hiệu quả kinh tế và sử dụng đúng mục tiêu nguồn lực. Muốn vậy, quyền quyết định cần đi cùng năng lực thực hiện, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát minh bạch.

Đổi mới pháp luật về đấu thầu theo hướng tăng tính chủ động cho Chủ đầu tư vì thế là cơ hội để nâng cao hiệu quả quản lý và đáp ứng tốt hơn yêu cầu thực tiễn. Khi người thực hiện có đủ cơ sở để quyết định, đủ năng lực để đánh giá và được đặt trong một cơ chế hậu kiểm rõ ràng, công tác đấu thầu sẽ có thêm điều kiện để vận hành linh hoạt hơn, minh bạch hơn và hiệu quả hơn, qua đó góp phần sử dụng tốt nguồn lực và phục vụ thiết thực các mục tiêu phát triển.