Hạt sen không chỉ là nguyên liệu quen thuộc trong nhiều món ăn của người Việt mà từ lâu còn được sử dụng trong y học cổ truyền với tên gọi “liên nhục”. Với đặc tính bổ dưỡng, dễ chế biến và có thể sử dụng dưới nhiều hình thức, hạt sen vừa mang giá trị thực phẩm, vừa là một vị thuốc được dùng trong các bài thuốc và món ăn hỗ trợ bồi bổ cơ thể.

Hạt sen là hạt của các loài thực vật thuộc chi Sen (Nelumbo), thường là loài Nelumbo nucifera, có vai trò quan trọng trong ẩm thực Trung Quốc và Việt Nam. Hạt sen được bán dưới dạng hạt đã được làm khô hoặc bán với cả đài sen để ăn sống.

Những lợi ích của hạt sen đối với sức khỏe:

– Tác dụng an thần: Các alkaloid có trong hạt sen thể hiện nhiều hoạt động dược lý thần kinh, chẳng hạn như tác dụng an thần, chống co giật, chống trầm cảm và bảo vệ thần kinh.

– Đối với hệ tim mạch: Hàm lượng chất béo và cholesterol thấp, natri thấp kết hợp với kali và magie cao giúp hạt sen trở thành thực phẩm tốt cho tim mạch, ngăn ngừa béo phì.

– Tốt cho hệ tiêu hóa: Hạt sen rất giàu chất xơ, giúp ngăn ngừa táo bón, thúc đẩy nhu động ruột đều đặn, giảm các triệu chứng của bệnh tiêu chảy và góp phần vào sức khỏe tổng thể của đường ruột. Hạt sen cũng chứa một lượng nhỏ alkaloid góp phần vào hoạt động chống co thắt của ruột, do đó làm giảm tiêu chảy.

– Đối với phụ nữ mang thai và thai nhi: Hạt sen là nguồn cung cấp canxi và folate tuyệt vời cho mẹ bầu và thai nhi. Vitamin B6 hoặc pyridoxine trong hạt sen được nghiên cứu giúp giảm buồn nôn hiệu quả ở thai phụ.

– Kiểm soát cân nặng, mỡ máu: Hạt sen ít calo nhưng rất giàu protein và chất xơ. Thêm hạt sen vào chế độ ăn là một cách để hỗ trợ cho việc giảm cân, giảm mỡ, chống béo phì. Nghiên cứu cho thấy hạt sen có thể ức chế sự hình thành các tế bào mỡ, giảm trọng lượng của các mô mỡ, cải thiện lipid máu. Ngoài ra, chất polyphenol trong hạt sen có thể cải thiện thành phần lipid trong cơ thể, giảm đáng kể sự tích tụ lipid nội bào, làm chậm quá trình tăng cân.

– Chống oxy hóa, tăng cường hệ miễn dịch: Hạt sen chứa nhiều vitamin C, là chất chống oxy hóa. Cùng với các hợp chất thực vật có hoạt tính chống oxy hóa khác, ăn hạt sen giúp tăng cường khả năng miễn dịch để chống lại các tác nhân truyền nhiễm và loại bỏ các gốc tự do oxy có hại ra khỏi cơ thể, giúp giảm nguy cơ mắc một số bệnh như tim mạch, ung thư…

– Cải thiện vị giác: Lượng lớn astriment (chất làm se) trong hạt sen có ích trong việc cải thiện vị giác, giúp mang lại cảm giác ngon miệng do ốm đau hay những nguyên nhân khác.

Hạt sen trong Y học cổ truyền:

Trong Đông y, hạt sen được gọi là liên nhục. Sen được trồng phổ biến ở nhiều vùng của Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh miền Tây Nam Bộ. Hạt thường được thu hái khi đài sen đã già, sau đó được sơ chế và bảo quản để sử dụng lâu dài.

Tùy theo mục đích sử dụng, liên nhục có thể được bào chế theo một số cách như:

– Tách hạt khỏi đài sen, bóc bỏ lớp vỏ ngoài rồi phơi hoặc sấy khô để dùng dần.

– Sau khi bóc vỏ, hạt sen có thể được sao vàng trước khi bảo quản và sử dụng.

– Một cách khác là bóc bỏ vỏ ngoài, ngâm hạt trong nước, loại bỏ lớp màng bên trong, sau đó đồ chín rồi tiếp tục phơi hoặc sấy thật khô.

Sau khi bào chế, liên nhục cần được bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát để hạn chế ẩm mốc và giữ được chất lượng dược liệu.

Đặc điểm của vị thuốc liên nhục:

– Tính vị: ngọt chát, tính bình.

– Quy kinh: thận, tỳ và tâm.

– Công năng: Ích thận, bổ tỳ, sát trường, an thần, dưỡng tâm, cố tinh

– Chủ trị: Suy nhược cơ thể, suy nhược thần kinh, cơ thể yếu, mất ngủ, ăn kém, di mộng tinh, băng lậu, tâm phiền và chứng ăn uống không tiêu. Ngoài ra hạt sen còn được dùng để bồi bổ sức khỏe cho người cao tuổi, phụ nữ sau sinh và người bị bệnh nặng lâu ngày.

– Liên nhục được dùng ở dạng sắc, hoàn, thuốc bột hoặc được dùng để chế biến các món ăn bồi bổ sức khỏe. Liều dùng thông thường: 10 – 30g/ ngày.

Một số cách sử dụng hạt sen gần gũi, dễ làm

1. Nước sen – dừa giúp thanh nhiệt và cải thiện giấc ngủ:

– Chuẩn bị: Dừa nạo 100g, hạt sen 100g và đường cát 400g.

– Thực hiện: Nấu hạt sen cho chín mềm, sau đó cho dừa nạo và đường vào khuấy đều. Có thể bảo quản trong tủ lạnh cho mát và dùng uống nhiều lần trong ngày.

2. Chè long nhãn hạt sen giúp thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe:

– Chuẩn bị: Long nhãn, củ mài và hạt sen, đường cát trắng.

– Thực hiện: Nấu chè ăn, khi dùng có thể thêm đá vào ăn cho mát.

3. Gà hầm hạt sen giúp an thai, chữa mất ngủ và cải thiện trí nhớ:

– Chuẩn bị: Hạt sen 100g, gia vị và gà ta 1 con.

– Thực hiện: Rửa sạch gà và chặt thành từng miếng vừa ăn. Đem hạt sen ngâm nước ấm cho mềm. Sau đó cho gà và hạt sen vào nồi, thêm 200ml nước dừa và 200ml nước lọc vào hầm cho chín mềm. Khi ăn, nêm nếm gia vị vừa phải và dùng ăn khi nóng.

4. Cháo hạt sen trị chứng lẫn ở người cao tuổi:

– Chuẩn bị: Gạo tẻ loại ngon 100g và liên nhục 20g.

– Thực hiện: Đem nấu thành cháo và ăn 3 bữa/ ngày.

5. Cháo hạt sen trị suy nhược cơ thể và đại tiện lỏng lâu ngày:

– Chuẩn bị: Gạo tẻ 150g và hạt sen 30g.

– Thực hiện: Đem hạt sen ngâm mềm rồi với gạo tẻ thành cháo. Khi chín, thêm ít đường hoặc ít muối và dùng ăn khi nóng.

6. Trà sen cúc giúp ăn ngon ngủ ngon:

– Chuẩn bị: Cúc hoa 400g, hạt sen 300g và nhụy sen 400g.

– Thực hiện: Đem hạt sen sấy khô và sao vàng, nhụy sen đem phơi hoặc sấy khô. Cúc hoa phơi trong mát cho khô hoàn toàn. Sau đó đem 3 nguyên liệu này sao vàng cho bốc mùi thơm và trải ra cho nguội. Cho trà vào lọ thủy tinh kín, mỗi lần dùng 1 ít trà hãm với nước sôi uống.

7. Cháo hạt sen củ mài trị tiêu chảy phân sống:

– Chuẩn bị: Củ mài 50g, liên nhục 100g, đường phèn 20g và hồng xiêm non 15g.

– Thực hiện: Rửa sạch hồng xiêm rồi giã nhỏ, cho vào nồi nấu với 250ml. Sau đó chắt bỏ bã và lấy nước. Đem củ mài và hạt sen sấy khô rồi tán thành bột, đem bỏ vào nước hồng xiêm rồi khuấy đều và đun nhỏ lửa thành cháo. Khi chín, thêm đường phèn vào và dùng ăn khi đói. Mỗi ngày ăn 3 lần trong liên tục 3 ngày.

Lưu ý khi dùng hạt sen: Hạt sen có tính bình và không độc nên không có chống chỉ định tuyệt đối. Tuy nhiên người có đại tiện táo và thực nhiệt nên thận trọng khi dùng.

Hạt sen là thực phẩm bổ dưỡng và dược liệu quý, phù hợp cho người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mất ngủ hoặc cần bồi bổ cơ thể, nhưng cần sử dụng đúng liều lượng để đạt hiệu quả tốt nhất và tránh tác dụng phụ.