Hỏa nhiệt là một trong những yếu tố bệnh lý được đề cập trong Y học cổ truyền, có thể xuất hiện do tác động của ngoại tà hoặc sự rối loạn bên trong cơ thể. Việc hiểu rõ nguyên nhân, đặc điểm gây bệnh và các biểu hiện của hỏa nhiệt giúp hỗ trợ chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa các chứng bệnh liên quan.

Nguyên nhân gây bệnh theo Y học cổ truyền

Theo Y học cổ truyền, nguyên nhân gây bệnh được chia thành 3 nhóm chính gồm:

– Nguyên nhân bên ngoài (ngoại nhân): Do hoàn cảnh môi trường bên ngoài (khí hậu, địa lý) ảnh hưởng tới sức khỏe con người, được quy thành 6 thứ khí (lục khí) gồm: phong, hàn, thử, thấp, táo và hỏa. Lục khí ở trạng thái khác thường, trở thành tác nhân gây bệnh thì được gọi là “lục dâm”. Lục dâm thường dẫn tới các bệnh ngoại cảm, các bệnh ở bì phu, kinh lạc và các bệnh truyền nhiễm. Các tà khí của lục dâm thường hay phối hợp với nhau gây bệnh.

– Nguyên nhân bên trong (nội nhân) do hoàn cảnh xã hội gây ra những căng thẳng, rối loạn về tâm lý, được y học cổ truyền quy thành 7 trạng thái tâm lý (thất tình) gồm: vui (hỷ), buồn (bi), lo (ưu), nghĩ (tư), kinh (hãi), sợ (khủng).

– Các nguyên nhân khác (bất nội, ngoại nhân): sang chấn, lao động, ăn uống, tình dục, trùng thú cắn…

Trong 3 nhóm nguyên nhân này, hỏa nhiệt được xếp vào nguyên nhân bên ngoài (ngoại nhân) hoặc các nguyên nhân khác (bất nội ngoại nhân).

Phân biệt “hỏa” và “nhiệt” trong Y học cổ truyền

Hỏa và nhiệt đều do dương mạnh sinh ra vì vậy cả hai đều có thể lấy lẫn tên. Tuy vậy, nếu phân biệt kỹ thì hỏa và nhiệt cũng có những điểm khác nhau. 

Nhiệt đa số là ngoại tà từ môi trường bên ngoài xâm nhập vào cơ thể như: phong nhiệt, thấp nhiệt, thử nhiệt… 

Trong khi đó, Hỏa đa số là trong cơ thể sinh ra như: tâm hỏa vượng, can hỏa vượng… Hỏa nhiệt cũng phân thành nội và ngoại. Thuộc ngoại cảm đa số là trực tiếp cảm thụ ôn nhiệt tà khí dẫn đến, thuộc nội sinh đa số thường do âm, dương, khí huyết rối loạn mà thành.

Đặc điểm gây bệnh và tính chất của hỏa nhiệt tà khí

Hỏa nhiệt là dương tà, nó có tính chất thượng thăng. Trên lâm sàng người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng: sốt cao, ợ nóng, phiền khát, ra mồ hôi, mạch hồng sác, tâm phiền, mất ngủ, miệng lưỡi viêm nhiễm, đau đầu, mắt đỏ…

– Tổn thương âm dịch: Hỏa nhiệt tà có thể làm tiêu thương âm dịch, người bệnh sốt, khát nước, họng khô, môi khô, đại tiện táo, đi tiểu ít…

– Sinh phong động huyết: Hỏa nhiệt tà khi xâm phạm vào cơ thể thường thiêu đốt can kinh, tiêu tổn âm dịch… làm cho cân mạch không được nuôi dưỡng mà dẫn đến can phong nội động hay thường gọi là “nhiệt cực sinh phong”, trên lâm sàng người bệnh sốt cao, mê sảng, co giật… Đồng thời hỏa nhiệt tà còn khiến cho huyết lưu chuyển nhanh, thậm chí bức huyết vong hành dẫn tới các loại xuất huyết trên lâm sàng: xuất huyết dưới da, chảy máu cam, nôn ra máu, đại tiểu tiện ra máu, phụ nữ băng kinh, băng huyết.

Các chứng bệnh hay xuất hiện do hỏa nhiệt

– Ngoại cảm: Thường thấy trong các bệnh ôn nhiệt. Người bệnh phát sốt, hơi sợ gió, sợ lạnh, đau đầu, sưng đau họng, miệng khô khát, uống nhiều nước,… chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng, mạch hồng sác.

– Nội thương: chủ yếu gây tổn thương đến tạng phủ, tùy tạng phủ nào bị bệnh mà có các hội chứng bệnh lý khác nhau: Tâm hỏa vượng, can hỏa vượng, vị nhiệt… đồng thời có thể làm tổn thương phần âm của tạng phủ đó mà sinh ra hư hỏa (hư nhiệt) như: Thận âm hư, can âm hư, phế âm hư, tâm âm hư, vị âm hư… trên lâm sàng hay xuất hiện: Ngũ tâm phiền nhiệt, đạo hãn, mất ngủ, miệng khô, họng khô, váng đầu, ù tai…

Để chữa các chứng bệnh sinh ra do hỏa và nhiệt, tùy vào tình trạng bệnh của cơ thể mà dùng các pháp điều trị phù hợp như: thanh nhiệt, tả hỏa, dưỡng âm, sinh tân, giải độc…

Phòng ngừa bệnh sinh ra do hỏa nhiệt

– Điều chỉnh chế độ ăn uống: Hạn chế thức ăn cay nóng như ớt, tiêu, rượu bia, đồ chiên rán; tăng cường ăn rau xanh, trái cây mát như thanh long, dưa hấu, bí đao; uống đủ nước (1,5-2 lít/ngày), bổ sung nước mát như trà hoa cúc, nước râu ngô.

– Quản lý cảm xúc: Căng thẳng kéo dài là nguyên nhân gây nội hỏa. Vì vậy nên thực hiện: giải quyết các mâu thuẫn trong cuộc sống, tránh căng thẳng; ngủ đủ giấc, tránh thức khuya, tập thể dục thường xuyên để giải phóng năng lượng tiêu cực.

– Giữ vệ sinh môi trường sống: Tránh ở lâu trong không gian bí bách, thiếu gió. Giữ nhà cửa thoáng mát, sạch sẽ, tránh ẩm mốc; mặc quần áo thoáng mát, tránh tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng trong thời gian dài.

Hỏa nhiệt trong Y học cổ truyền cần được đánh giá dựa trên nguyên nhân, thể bệnh và tình trạng cụ thể của từng người bệnh. Khi có các dấu hiệu bất thường, người bệnh nên chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được tư vấn và điều trị phù hợp. Khoa Y học cổ truyền – Bệnh viện Hữu nghị Đa khoa Nghệ An luôn đồng hành cùng người bệnh trong chăm sóc và nâng cao sức khỏe bằng các phương pháp điều trị phù hợp.