Y học cổ truyền chia nguyên nhân gây bệnh ra làm 3 nhóm nguyên nhân:

– Nguyên nhân bên ngoài (ngoại nhân): do hoàn cảnh môi trường bên ngoài (khí hậu, địa lý) ảnh hưởng tới sức khỏe con người.

– Nguyên nhân bên trong (nội nhân) do hoàn cảnh xã hội gây ra những căng thẳng, rối loạn về tâm lý, được y học cổ truyền quy thành 7 trạng thái tâm lý (thất tình) gồm: vui (hỷ), buồn (bi), lo (ưu), nghĩ (tư), kinh (hãi), sợ (khủng).

– Các nguyên nhân khác (bất nội, ngoại nhân): sang chấn, lao động, ăn uống, tình dục, trùng thú cắn…

Trong 3 nhóm nguyên nhân này, hàn tà được xếp vào nguyên nhân bên ngoài (ngoại nhân).

Hàn là chủ khí về mùa đông. Người ta phân ra nội hàn và ngoại hàn. Ngoại hàn là hàn tà ở bên ngoài xâm nhập vào cơ thể mà gây bệnh, khi gây bệnh lại phân thành thương hàn và trúng hàn. Hàn tà gây tổn thương phần cơ biểu thì gọi là thương hàn, hàn tà trực trúng vào tạng phủ thì gọi là trúng hàn.

Nội hàn là do phần dương khí trong cơ thể suy giảm mà tạo nên. Nội hàn và ngoại hàn tuy có khác nhau nhưng chúng luôn có mối liên quan ảnh hưởng lẫn nhau. Người dương hư nội hàn dễ cảm phải ngoại hàn, khi hàn tà xâm nhập vào cơ thể tích tụ lại thường gây tổn thương dương khí của cơ thể.

Tính chất của hàn và đặt điểm gây bệnh:

– Hàn là âm tà, dễ tổn thương dương khí, dương khí tổn thương làm suy giảm tác dụng ôn ấm cơ thể cũng như tác dụng khí hóa cho các tạng phủ của cơ thể nên dễ xuất hiện hàn chứng và suy giảm công năng của các tạng phủ. Như hàn tà xâm nhập vào cơ biểu sẽ làm dương khí ở phần vệ bị tổn thương, làm người bệnh có cảm giác gai rét, sợ lạnh… Hàn tà xâm nhập vào tỳ vị sẽ làm tỳ dương bị tổn thương, làm người bệnh bụng lạnh, đau, nôn mửa, đại tiện phân nhão nát…

– Hàn tính ngưng trệ sau khi xâm nhập vào kinh mạch sẽ làm khí huyết không lưu chuyển nên gây đau tại chỗ… như chứng tý thể hàn tý gây đau lạnh các khớp, chứng vị quản thống thể tỳ vị hư hàn gây đau lạnh vùng thượng vị.

– Hàn tính co rút: hàn tà khi xâm nhập vào cơ thể khiến cho tấu lý (phần lỗ chân lông) thu nhỏ lại làm người bệnh sợ lạnh, phát sốt, không ra mồ hôi, đầu và cơ thể có cảm giác đau mỏi, mạch khẩn. Hàn tà xâm nhập vào vùng kinh mạch các khớp làm cho người bệnh co duỗi khó khăn, tay chân tê dại.

Các chứng bệnh xuất hiện do ngoại hàn:

– Cảm mạo phong hàn: người bệnh sợ lạnh, phát sốt, không ra mồ hôi, đau đầu, cơ thể và các khớp đau mỏi.

– Hàn tý (thống tý): các khớp đau dữ dội, khi được chườm nóng thì dễ chịu, gặp lạnh thì đau tăng lên, co duỗi khó khăn.

– Các chứng bệnh xuất hiện do nội hàn: Do dương khí trong cơ thể hư suy dẫn đến tình trạng “hư hàn”, biểu hiện trên lâm sàng: sợ lạnh, tay chân lạnh, nôn ra nước trong, đại tiện phân lỏng nát, mệt mỏi… Và tùy từng phần dương khí của các tạng phủ khác nhau bị tổn thương mà dẫn đến các bệnh lý khác nhau.

+ Tâm dương hư.

+ Thận dương hư.

+ Tỳ vị hư hàn…