1. Đại cương

Suy vỏ thượng thận do thuốc, hay suy thượng thận thứ phát do glucocorticoid, là nguyên nhân thường gặp nhất trong các trường hợp suy thượng thận mắc phải. Tình trạng này xảy ra khi người bệnh dùng thuốc corticoid kéo dài, khiến trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận bị ức chế, làm giảm hoặc ngừng sản xuất hormon cortisol tự nhiên của cơ thể. Các thuốc thường gây ra: prednisolon, dexamethason, hydrocortison… không chỉ ở dạng uống hay tiêm mà còn có trong thuốc hít, thuốc bôi, thuốc nhỏ, hoặc các “thuốc gia truyền” trộn corticoid.

 2. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

Glucocorticoid ngoại sinh khi được sử dụng liều cao và kéo dài sẽ ức chế tuyến yên tiết ACTH, dẫn tới teo lớp bó và lớp lưới của vỏ thượng thận.
Khi đó, cơ thể không thể tự sản xuất cortisol để đáp ứng với các stress sinh lý (sốt, nhiễm trùng, phẫu thuật…), gây cơn suy thượng thận cấp nguy hiểm.

 3. Triệu chứng nhận biết

Giai đoạn đang dùng thuốc:

– Tăng cân, mặt tròn, béo trung tâm (“mặt trăng”), mỡ vùng cổ gáy, da mỏng, rạn da.

– Loãng xương, yếu cơ, rối loạn tâm thần, chậm lành vết thương.

Khi ngừng thuốc đột ngột:

– Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn.

– Đau cơ, đau khớp, hạ huyết áp, hạ đường huyết.

– Nặng có thể ngất xỉu, truỵ tim mạch – đe dọa tính mạng.

4. Cận lâm sàng và chẩn đoán

– Cortisol máu buổi sáng < 3 µg/dL → chẩn đoán xác định suy thượng thận.

– Cortisol máu > 20 µg/dL → loại trừ suy thượng thận.

– Có thể làm thêm các nghiệm pháp kích thích ACTH, CRH, metyrapone… để đánh giá chức năng trục hạ đồi – yên – thượng thận.

 5. Điều trị và phục hồi

– Thay thế hormon glucocorticoid: hydrocortison hoặc prednisolon với liều phù hợp.

– Cai thuốc corticoid từ từ: không được ngừng đột ngột.

+ Giảm liều dần rồi chuyển sang thuốc tác dụng ngắn (như hydrocortison) dùng cách nhật.

+ Theo dõi nồng độ cortisol sáng và các triệu chứng lâm sàng.

+ Khi cortisol > 20 µg/dL có thể ngừng thuốc hoàn toàn.Khi có stress (phẫu thuật, nhiễm trùng),

– Phải tăng liều glucocorticoid tạm thời.

 6. Phòng bệnh – Hạn chế tối đa lạm dụng corticoid

– Không tự ý dùng hoặc mua thuốc chứa corticoid mà không có chỉ định bác sĩ.

– Cảnh giác với thuốc đông y – gia truyền – thuốc làm đẹp trộn corticoid.

– Khi phải điều trị dài ngày, cần tái khám định kỳ, kiểm tra nồng độ cortisol và mật độ xương.

– Bệnh nhân đang dùng corticoid cần mang theo thẻ cảnh báo (“đang điều trị corticoid”) để nhân viên y tế biết khi có cấp cứu.

“Corticoid là con dao hai lưỡi – giúp điều trị nhiều bệnh nhưng có thể gây suy thượng thận nguy hiểm nếu dùng sai cách. Hãy chỉ sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ và tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc!”